To paradoks owinięty w ciało. Uważamy kanibalizm za absolutne tabu, linię, którą cywilizacja wytyczyła i której nie chciała przekroczyć. Jednakże, gdy spojrzymy na chronologię Homo sapiens, granica ta się zaciera. Dowody wskazują, że nie zawsze się do tego stosowaliśmy. Ciągle wracaliśmy do tego aktu, aby ponownie się wycofać. Dlaczego?
Naukowcy z Uniwersytetu Wrocławskiego (Polska) i Uniwersytetu Karola (Czechy) nie szukali odpowiedzi w antropologii ani folklorze. Zwrócili się ku matematyce. W szczególności stworzyli model porównujący ryzyko kaloryczne z kosztami biologicznymi. Ich wniosek, opublikowany w czasopiśmie PNAS, jest wyjątkowo pragmatyczny: regularny kanibalizm zabija populację. To po prostu nie do utrzymania na dłuższą metę.
Koszt epidemiologiczny jedzenia własnego
Można argumentować, że ludzkie mięso to tylko mięso. To jest pożywne. W czasach skrajnych niedoborów żywności jej spożycie może przedłużyć życie nawet o tydzień. Model uwzględnia również ten czynnik. Jednak matematyka szybko pokazuje, dlaczego ten krótkotrwały zysk prowadzi do długoterminowej katastrofy.
Problem leży w przenoszeniu chorób.
Jedząc inne zwierzęta, wprowadzasz do swojego organizmu obce patogeny. Układ odpornościowy zwalcza je jak najeźdźców. Ale kiedy zjadasz członka własnego gatunku, patogeny są już przystosowane do twojej biologii. Nie muszą pokonywać tych samych barier. Prawdopodobieństwo infekcji gwałtownie wzrasta.
Tworzy to błędne koło. Jeśli zjesz osobę, która sama była kanibalem, konsumujesz skumulowane ryzyko poprzednich posiłków. Łańcuchy „kanibalizmu” wydłużają się. Rośnie obciążenie wirusami i bakteriami. Rezultatem jest społeczność, która załamuje się pod ciężarem nieuleczalnych chorób.
„Koszty epidemiologiczne rozprzestrzeniania się nieuleczalnych chorób szybko przewyższają wszelkie korzyści kaloryczne, co niezawodnie prowadzi do załamania populacji” – mówi Petr Turecek, biolog ewolucyjny na Uniwersytecie Karola.
Kulturowe tabu przeciwko kanibalizmowi powstało nie tylko z moralnego wstrętu. Pełniła rolę skutecznej tarczy. Chroniło naszych przodków przed ewolucyjną pułapką, w której źródło pożywienia stało się również wektorem wyginięcia.
Jedyny scenariusz, który ma sens
Czy istnieje zatem sytuacja, w której „akceptowalne” jest zjedzenie człowieka? Zdaniem badaczy raczej nie.
Model identyfikuje bardzo wąski zbiór warunków, w których kanibalizm nie prowadzi do natychmiastowej śmierci grupy. Ma to sens tylko wtedy, gdy:
- Niedobory żywności są ekstremalne; Po prostu nie ma innego jedzenia.
- Zjedzony człowiek już nie żyje. Żadna energia nie jest marnowana na polowanie.
- Mięso jest dokładnie ugotowane w celu zneutralizowania patogenów.
- Nie zjada się kogoś, kto sam był kanibalem.
Naruszenie którejkolwiek z tych zasad powoduje, że ryzyko jest katastrofalne. Model pokazuje, że za tym kruchym oknem niebezpieczeństwo wzrasta wykładniczo. Społeczność, która opiera się na tej praktyce, nie przetrwa. To wymiera.
Dowody z prawdziwego świata: plemiona przednie i choroba Kuru
To nie jest tylko modelowanie teoretyczne. Historia dostarcza przerażająco jasnego przykładu.
Plemiona Fore z Nowej Gwinei stoją w obliczu wyniszczającej epidemii śmiertelnej choroby mózgu, kuru. Kuru to choroba prionowa wywoływana przez nieprawidłowo sfałdowane białka. W przeciwieństwie do bakterii i wirusów, prionów nie można zniszczyć podczas gotowania. Przeżywają nawet po wystawieniu na działanie ognia.
Choroba rozprzestrzeniała się poprzez rytualny endokanibalizm – zjadanie zmarłych w ramach obrzędów pogrzebowych. Pochłonęła życie całych warstw populacji. Epidemia ustąpiła dopiero po zaprzestaniu tej praktyki przez społeczność.
Ten przypadek ilustruje, jak dynamika epidemiologiczna może kształtować kulturę. Normy, które wydają się arbitralne lub czysto „moralne”, często mają swoje korzenie w przetrwaniu. Kanibalizm był w tej chwili lokalnie adaptacyjny – kalorie to kalorie – ale globalnie destabilizował gatunek.
Korzyści społeczne i przyszłe zagrożenia
W badaniu przyznano, że nie obejmuje ono wszystkich aspektów. Prawdopodobnie istnieją społeczne przyczyny kanibalizmu, które nie są związane z głodem.
W niektórych kontekstach historycznych zjadanie wrogów mogło być sposobem na potwierdzenie dominacji. Przestraszyć sąsiednie plemiona. Przełam tabu i siej terror w swoich przeciwnikach. Tu nie chodzi o odżywianie; to pokaz siły.
Formalizacja takich przewag społecznych wymaga innych podejść matematycznych – teorii sygnalizacji, modeli konkurencji międzygrupowej. Obecne badania skupiają się na podstawach biologicznych. Pokazuje, że biologiczne koszty kanibalizmu są tak wysokie, że wszelkie korzyści społeczne i taktyczne musiałyby być niezwykle znaczące, aby je zrównoważyć.
To raczej nie jest tego warte.
Dziś rzadko spotykamy się z kanibalizmem. W dużej mierze odeszliśmy od tego dzięki kulturze, prawom i utrzymującemu się strachowi przed chorobami z nim związanymi. Obliczenia sugerują jednak coś mroczniejszego: pierwsi ludzie, którzy ignorowali tabu, prawdopodobnie zniknęli z mapy. Przeżyliśmy, bo nauczyliśmy się zatrzymywać.
Przynajmniej na razie.
